Едіге қайда жерленген

 

 

         Кәзiргi қазақ елiнiң бiр заманда “Алтын Орда” аталған, ал ол елдiң мынау Ертiс пен Едiл, тонау Дон мен Днепр бойын ен жайлап жатқаны бүкiл әлемге аян. Сол байтақ елдiң жиырма жылға жуық билеушiсi болған Ер Едiге қолында билiгi басындағы бағы бар шақтарында ел бiрлiгiн сақтап қалуға тырысса, билiк пен бақ тайған кездерде Ақсақ Темiрдiң қолдауымен сол елдiң әлсiреуiне септiгiн тигiздi делiнедi.

         Қалай дегенменен де Едiге туралы жырланған жырларда, айтылған аңыздарда “Ел қамын жеген Едiге” деген теңеу зерлi шапанның алтын арқауындай көз тартады да тұрады.

         Едiге туралы деректер дүниежүзiлiк  тарихта мол секiлдi. Ол туралы қазақ халқының түпкiр-түпкiрiнде сақталып қалған жырлар да жеткiлiктi.

         Бодандық бұғауында жүрiп елiнiң ұлттық бет-бейнесiн сақтап қалуды өмiрiнiң мақсаты еткен даналарымыз, халқының қамқоры болған көзi ашық азаматтарымыз Едiге туралы, Едiге мен Баба Түктi Шашты Әзiз туралы мол деректер қалдырып елдiң ұлттық байлығына рухани қазнасына айналдырған. Зерттеушiлер Едiге туралы мұралардың ең алғашқысы да, әдеби тұрғыдан ең көркем де Шоқан Уалиханов қалдырған нұсқа деп мойындайды. Жырдың бұл нұсқасында Тоқтамыс ханның аузымен:

                   …Қырымнан дау келсе

                   Ал, Едiгем, соны сен бiтiр дедi,

                   Қырымнан жау келсе

                   Ал, Едiгем, соны сен қыр дедi – делiндi

 

         Едiгенiң сол кездегi Алтын орда халқына, бұ кездегi солар ұрпағы қазақ халқына еткен еңбегiнiң бағасындай.

         Бұл жыр – аңызда “Баба Түктi Шашты Әзiз баланы iздеп Нiл дариясын қыдырды. Нiл дариясының басында, Құмкент шаһарының қасында жiбек орамалға ораулы баласын тауып алды. Елсiз, күнсiз туды деп атын Едiге қойды”…   дейдi.

         Қаныш Сатбаев қалдырған нұсқада да  — Тоқтамыс хан:

                   Жаурындағы жақталы,

                   Түйме баулы тартпалы

                   “Ал қаракес тон бердi

                   Мұны үстiне ки”- дедi,

                   Көк ала жорға ат мiн, — дедi

                   Көнте белбеу бу, — дедi,

                   Тұтам бауы сом алтын

                   Ақ сұңқар құс беремiн

                   Ұшан теңiз шүй, — дедi

                   Қырымнан қиын дау келсе

                   Төресiн соның бер, — дедi.

                   Қырымнан халық жау келсе

                   Едiгем соны қыр, — дедi дей келедi де Едiгемен Баба Түктi Шашты Әзiз әулие атамыздың жақындығы былай баяндалады:

         … Дария жағасында алтын шашын алдына алып тарап отырған қызды көрдi. Қыз жақын келгенде суға шомып кеттi. Баба Түктi Шашты Әзiз де қыздың артынан шомып кеттi. Дарияның астында алпыс ақ отау тұр екен. Отауға  кiрiп барды…

         Аңызды қысқарта келе айтарымыз бабамыз сол қызға үйленедi, бiрақ бiр нәрсе себеп болып перiнiң қызы бойындағы алты айлық баласымен ұшып кетедi және.. өзiң iздеп тауып ал – дейдi. Аңыздың жалғасы:

         … Баба Түктi Шашты Әзiз баланы iздеп Нiл дариясын қыдырды. Нiл дариясының басында, Құмкент шарының қасында жiбек орамалға ораулы жатқан баласын тауып алды. Атын Едiге қойды.

         Тоқтамыс хан мен Едiге арасы суысады. Хан Едiгеден жеңiлiп елiнен айрылып өз iсiне өкiнедi. Сонда айтқаны:

                   Едiгем менiң ер едi,

                   Едiгемнiң мiнгенi

                   Аузы ақтан кер едi.

                   Едiгемнiң ашу iсi сол едi.

                   Өзiнен бiр жас үлкенге

                   Әзiз ағам, сiз бiлiңiз дер едi.

                   Өзiнен бiр жас кiшiге,

                   Үкiм сен тұра тұр мен сөйлейiн дер едi.

                   Ескiден кегi бар едi,

                   Кете алмай-ақ жүр едi.

                   Көре алмасы көп болды,

                   Көтермесi жоқ болды.

                   Едiге сынды батырдан

                   Қапыда сөйтiп айрылдым…

 

         Едiге туралы жазылған жылдың бiр нұсқасын жазып алып қалдырғандардың бiрi — Ә.Диваев. Оның түсiнiктемесiнде – һижрәтдiң 790-iншi жылғы Тоқтамыс ханның яғайлыға жiберген бұйрығында Едiгенiң аты туралы мынаны ескертедi:

(қара, Россия археология қауымы, күншығыс бөлiмiнiң III-том. 1888 жыл, I  һәм, II шығуы, В.Радловтың “Тоқтамыс хан һәм Темiр қотлиға” деген мақаласының I-шi беттерiнде см. “Запись. Отд. им.Русс.Археолог.Общ.”, т.III Выпуск 1, ч.II, 1888г. Статья В.Радлова: “Ярлыки Тохтамыша и Темир Кутлуға” стр.6 и 10)…

         …бiр күнi Тоқтамыс хан намаз оқиын деп мешiтке келе жатыр екен, жолда етiктiң iшiнде жатқан баланы көрiп тауып алады. Сол себептi етiктен алынып Едiге қойылыпты деп В.В.Радлов кiтабында айтады. Артында екi томдық естелiктер қалдырған Мәшһүр Жүсiп “Ер Едiге” деген жыр нұсқасында:

 

                   “Едiге деген ер  екен,

Елдiң қамын жер екен.

Ел шетiне жау келсе

Мен шығайын дер екен.

Өзiнен бiр жас үлкен болса,

Әзiзiм сiз бiлесiз дер екен.

Едiге деген ер екен,

Елдiң қамын жер екен.

Өзiнен бiр жас кiшi болса,

Ботам, сен тұра тұр

Мен сөйлейiн дер екен.

Едiге деген ер дүрмiн

Үзiлмес жiбек кендiрмiн.

Өзi бiлмегенге

Бiлгеннiң тiлiн алмағанға

Еменнен шоқпар шекесiне

Шық еткiзетiн мен дүрмiн” –

дейдi екен. Және де:

         Қазақ үш жүз деген атқа iлiнбей, елдiгi жұрттығы көзге көрiнiп бiлiнбей жүрген күнде қазақ ортасында Бабай Түктi Шашты Әзiз  делiнген Диюана болыпты. Қаратау маңайында Мыңжылқы деген таудың бауырында бiр бұлақта дәрет алып, намаз окуы үшiн меншiктi мекен-жай қылып жүрiптi…

         …Ео Едiгенiң өзi тұрақ қылған жерi Ұлытау, Кiшiтау екен. Өзi өлерiнде ұлытаудың басында отырып Кейқуаттың сөзiне құса болып жарылып өлген екен. Сонда өлерiнде айтқан екен:

         — Менi бұл жерге жер қазып көмбеңдер, қорған тас қалап қойыңдар, Нұралы (баласы) жер үстiнде бар болса “Ат айналып қазығын, диiрмен айналып шүмегiн табар” дегендей бiр табар. Сонда менi Қаратаудың бауырында Қарақалпақ атасы Созақтың қара обасының қасында Бабай Түктi Шашты Әзiз атам бар, соның қасына апарып қойсын деген өсиетiмен денесiн сонда апарып қойған екен. Ұлытауға аманат қойған екен. Ұлытауға аманат қойған жайын “Ақ мешiт әулие” деп атап кетiптi.

         Бұл сөздi кеше керейттен шыққан Сарысопының баласы Жалаңаяқ iздер сөйлептi, осы әулие де өзiн сол жерге қойдырыпты.

         Күнi кеше Куандықтан шыққан арық Қонырбай, Айқожа ишаннан хәлфе болып шығып,Ақпан Бәйiштiң Ақпанымен екеуi:

         — Бұл Жалаңаяқ бiздiң қазақтан шыққан әулие, соның сүйегiн бұл жерге қоймаймыз. Сары-арқаға апарып, қазақ ортасына қоямыз деп, сарт жұртымен  дауласып, сол замандағы қазы, муфтиларден хат-мөр алып, сүйегiн Арқаға алып кетемiз деп көрiн ақтарған екен. Жалаңаяқ әздердiң денесi шiрiмей, сасымай, сап-сары болып, көмiлген қалпында жатыр екен, деседi. Қол созып ала бергенде, ашық тұрған аспан әлей-түлей боран болып, кеткен соң, қойылған жерденқозғағанын құдайда болса, әруақтың өзi болса да ұнатпады-ау деп қайта жауып, үстiне белгi тұрғызыпты. Сонда арық Қоңырбай Ақпанға айтқан екен:

         — Мен сенен бұрын өлемiн, менi осы жерге алып келiп қойыңдар деп. Өзiнiң өсиет қылуымен Ақпан арық Қонырбайды сол араға апарып қойыпты.

         Сол жерде Бабай Түктi Шашты Әзiздiң барлығын ер Едiге айтыпты. Ол екеуiнiң сол жерде екенiн Жалаңаяқ әздер айтыпты. Жалаңаяқ әздердiң сол жерде екенiн Қонырбай айтыпты. Арық Қонырбайдың дәл сол жерде екенiн мiне, бiз айтып отырмыз. Осындай бiреуден бiреуге мирас болып келе жатқан сөз – деген қазақтың көне тарихын жинауда сүбелi үлге қосқан Мәшһүр Жүсiп сөзiн мына бiз, Тоқтамыс Сайын Назарбекұлы айтып отырмыз.

         Едiге жырын Маңғыстаулық Мұрын жырау былай деп жырлаған… Сонда Жылқыбай тұрып толғады:

                   -Арғы атаңды айтайын,

                   Алатайлы Аңшыбай.

                   Аңшыбайдың екi қатыны

                   Артық едi ақылы

                   О да жалғыз өскен жан едi,

                   Жоқ едi туған жақыны.

                   Екi әйелден қарағым,

                   Екi бала бұл туды.

                   Баба Түктi Шашты Әзiз,

                   Екi бiрдей ұл туды.

                   Бiреуiнен бала жоқ,

                   Бiреунен туғаны

                   Парпария деген ұл болды.

                   Парпариядан қарағым,

                   Құттықия деген ұл туды.

                   Ол Құттықияны қарасаң

                   Жарлы болып бұл кедей,

                   Хандығынан айрылып

                   Отырып едi жалғыз үй.

                   Қуқанат едi баққаны.

                   Бақташысы өлгесiн

                   Қуқанаттың қасына

                   Қондырған Құттықия әкеңдi.

                   Сол уақытта сен өзiң,

                   Үште қалған бала едiн

                   Қуқанатты баққанда

                   Қалмақтың ханы Сәтемiр

                   Жiберген екен бiр кемпiр.

                   Парпарияның досы едi,

                   Баққаны болса Қуқанат.

                   Бiр балапан берсiн деп,

                   Бұл кемпiрдi жiбердi

                   Балапанды оларға…

         …Құттықия берiп жiбередi де, оны Тоқтамыс хан бiлiп қойып, Құттықияның басын алады.

         Алдыңғы нұсқаларда айтылатын Едiгенiң Тоқтамыс кешпейтiн кегi осы, әкесiнiң өлiмi болса керек.

         Едiге тұрып жырдың Мұрын жырау жырлаған нұсқасында да Нұртуған жырау жырлаған нұсқасында да Едiгенiң  әкесiнiң аты Құттықия. Тек қана айырмасы Мұрын жырауда Едiгенiң аталық шежiресi:

                   Аңшыбай оның баласы

                   Папария оның баласы

                   Құттықия оның баласы

                   Едiге оның баласы

                   Нұрадын оның баласы

                   Мұсахан оның баласы

                   Орақ оның баласы

                   Мамай оның баласы

                   Қарасай оның баласы       болып келесе, Нұртуған жырауда Едiгенiң арғы аталары араптар, қожалар едi дейдi. Бабанияз, одан Сұлтанияз, одан Қадырнияз, одан Мәулiмнияз, одан Едiге деп таратады.

         Осы аталған екi жыр нұсқасында да Едiгенiң асқан ерлiгi, елiне деген қамқорлығы, жауына деген қаһарлылығы мол суреттеледi.

         Едiге батырды қарақалпақ елi де жырлайды. Қарақалпақтар жырынан байқағанымыз Түктi Әзiз бен Шашты Әзiз екi адам. Үзiндi келтiрелiк:

         …Харези  жұртында бiр Түктi Азиз деген кiсi жасапты. Сол Түктi Азиз жасайтын жердегi бiр тауда Жамiл шайх дегеннiң бұлағы бар екен. Түктi Азиз күнде сол бұлаққа келiп тұратын болған. Қап тауындағы перiлердiң патшасының Шашты Азиз деген қызы болады да, сол қыз да кейде осы бұлаққа келетiн болған. Шашты Азиздiң бiр сапары осы бұлақтың үстiнен түсiптi, күн ыстық болғандықтан қыз шомылып тұрғанда Түктi Азиз де келiп қалады.

         Аңыз екеуiн үйлендiредi, Едiге атты ұл өмiрге келедi, Тоқтамысханның қолында өсiп үлкен ерлiктер көрсетедi. Сол кездегi  алтынардалықтардың, бұл күнгi қазақ халқының ата жауларымен қантөгiс күрестер жүргiзедi.

         Бiз атап өткен жыр нұсқаларында Едiге елi сүйген ер болған. Елiнiң жаужаққа ұстар. Қалқаны, ерi дау жаққа ұстар қамқоры, биiк болған. Елiне сүйiктi ұл ешқашан атын жоғалтпақ емес. Талай жыр шығарылып, сан түрлi аңыздын ауыздан – ауызға мұра боп қалуы, М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының “Едiге батыр” атты кiтабының 1996 жылы Алматыдағы “Ғылым” баспасынан жарық көруi, заңғар жазушымыз Мұхтар Магауиннiң ұлы Едiге Мағауиннiң “Ел қамын жеген Едiге” атты ғылыми еңбек жазуы, сол тақырыпта ғылыми атақ қорғауы сонына дәлелiндей. Ел жадына тағы сала кетерiмiз Баба Түктi Шашты Әзiздiң Едiгенiң атасы екендiгi және Едiге батырдың төре тұқымынан да емес, қожа тұқымын да емес түркi тектес тайпалардың ұлы екендiгi. Ұзақ жылдар бойы Алтын орданы билей жүре хан атағын алмауы да (Ақсақ Темiр тарихына ұқсас) тектiлiктiң, мәрттiктiң күәсiндей.

         Қазақстан Республикасының көрнектi қоғам қайраткерi, қазақ халқының ұлттың өнерi мен мұрасының әдет-ғұрпыны мен салт-санасының үлкен жан ашыры Иманғали Тасмағамбетов маған 1995 жылы бiр тапсырма берiп, Ұлытауда жатқан Едiге басына соғып қайтуды, Ұлытау ауданының азаматтарымен сөйлесiп Едiге батыр басына ескерткiш орнату мәселесiн қозғаған едi. бiз сол қасиеттi жерге барып, ел азаматтарымен сырлас болып қайттық. Содан берi Едiге туралы оқып, сыр тартып, пiкiр түйiп келдiк. Осы уақытта аралығында естiгенiмiз бен көргенiмiзден оқығанымыз бен тоқығанымыздан жинақтағанымыз.

-      Ер Едiгенiң  Ұлытаудағы Едiге тауының басына “аманат” қойылғаны;

-      Едiге Ұлытауға аманат қойылып, кейiн созақтағы Құмкент маңындағы Баба

Түктi Шашты Әзiз қасына жерленуi;

-      Бабай Түктi Шашты Әзiз Едiге батырдың бабасы (ел аузынан, Едiге жырларынан).

Көргенiңдi, бiлгенiңдi елге тарата жүру парыз нәрсе.

23.10.1996 күнi Домалақ – Ана басына зиярат етуге келе жатқан елiмiздiң Президентi Нұрсұлтан ақсақалды күтiп бiр топ адамдар әңгiме – дүкен құрып

тұрғанбыз. Әңгiме Бабай Түктi Шашты Әзiз маңына оралғанда мен осы мақалада жазылған жайлар туралы әңгiме еттiм. Шымкент өңiрiнiң белгiлi адамы   маған осы әңгiме келiсiн, ойға түйген қортындымды, келтiре облыстың газетке жазып кетуiмдi сұрады. Әр нәрсенiң тарихы, әр адамның тегi болатыны сияқты мұл мақаланың жазылу тарихы осылай басталды да ойға түйген қортындымыз былай аяқталмақ:  Едiге батырдың тура Ақсақ Темiрдей тұлға болғаны, түркi тектес тайпалардың бiрiнен шыққаны, сондықтанда хан аталмай Ер Едiге, Би Едiге аталуы, Едiгенiң бабасы әулие Баба Түктi Шашты Әзiз екендiгi, Едiгенiң Ұлытауға аманат қойылып кейiн Созақ, Құмкент маңындағы Бабай Түктi Шашты Әзiз бабасының қасына әкелiнiп жерленуi.

         Зираттың ескерткiштердi зерттеп, соларды салумен айналысып жүрген маман ретiнде бiр кездегi елi сүйген Едiгенi елi әлi де құрметтейтiн ойы болса онда Қаратауға Бабай Түктi Шашты Әзiз қасына Едiгеге сәулетшi мамандарға ескерткiш тұрғыздырып, Ұлытауда Едiге тауының етегiне Едiге басына жинаған кiсiлер зиярат ететiн мешiт сияқты жай тұрғызса жарасымды сияқты.

                                               Құрылысшы, ақын,

Қазақ “Экология” Академиясының

                                               Академигi, Абай-Шәкәрiм кесенесiнiң

бас құрылысшысы, Домалақ – Ана

                                               кесенесiнiң бас сәулетшiсi

                                               Тоқтамыс Сайын Назарбекұлы                                                                        12.11.1996 ж. Алматы

 

 

 

Запись опубликована в рубрике Тұлғалар туралы. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Комментарии запрещены.